નવી શિક્ષણ નીતિ (New
Education Policy – NEP 2020) ભારત સરકાર દ્વારા જુલાઈ 2020માં જાહેર કરવામાં આવી હતી.
આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ ભારતના શિક્ષણ પ્રણાલીનું આધુનિકીકરણ કરવો, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે
સ્પર્ધાત્મક બનાવવો અને વિદ્યાર્થીઓમાં “કૌશલ્ય, સર્જનાત્મકતા અને ક્રિટિકલ થિંકિંગ”
વિકસાવવાનો છે.
આ નીતિ 34 વર્ષ પછી (1986 પછી) જાહેર કરવામાં આવી.
હવે આપણે તેને સ્ટેપ બાય સ્ટેપ
વિગતવાર સમજીએ:
1. પ્રાથમિક માળખાકીય બદલાવ
·
અગાઉનું
માળખું: 10 + 2 (10 વર્ષ શાળા + 2 વર્ષ higher secondary)
·
નવું
માળખું: 5 + 3 + 3 + 4
o Foundational Stage (5 વર્ષ) →
3 વર્ષ pre-primary + 1લી અને 2જી ધોરણ
o Preparatory Stage (3 વર્ષ) → ધોરણ
3 થી 5
o Middle Stage (3 વર્ષ) → ધોરણ
6 થી 8
o Secondary Stage (4 વર્ષ) → ધોરણ
9 થી 12
2. પ્રાથમિક સ્તરે (Foundational & Preparatory
Stage)
·
બાળકોના
પ્રારંભિક વર્ષોમાં ખેલ-આધારિત શીખવણી (Play-based learning).
·
માતૃભાષા
અથવા સ્થાનિક ભાષામાં શિક્ષણ પર ભાર.
·
ગણિત,
વાંચન-લખાણ અને સમજણની મૂલભૂત કુશળતા (Foundational Literacy &
Numeracy) મજબૂત કરવી.
3. મધ્યમ સ્તરે (Middle Stage)
·
વિજ્ઞાન,
ગણિત, કલા, સામાજિક વિજ્ઞાન
વગેરે વિષયોમાં તબક્કાવાર પરિચય.
·
કોડિંગ (Coding) 6મા ધોરણથી શરૂ કરાશે.
·
વ્યવસાયિક
શિક્ષણ (Vocational Training)
પર ભાર, જેથી બાળકો નાની ઉંમરે જ પ્રાયોગિક કૌશલ્ય શીખી શકે.
4. માધ્યમિક સ્તરે (Secondary Stage)
·
વિદ્યાર્થીઓને
લવચીકતા (Flexibility) આપવામાં આવશે.
·
કોઈપણ
“arts, commerce, science” ના કડક વિભાગ નહીં – દરેક વિદ્યાર્થી પોતાને ગમે તે વિષય
પસંદ કરી શકશે.
·
ક્રિટિકલ
થિંકિંગ, સર્જનાત્મકતા અને સમસ્યા ઉકેલવાની કલા વિકસાવવામાં આવશે.
·
વિદ્યાર્થીઓ
માટે semester system
અને multiple entry-exit system higher educationમાં લાગુ.
5. ભાષા નીતિ
·
માતૃભાષા
અથવા પ્રાદેશિક ભાષામાં
ઓછામાં ઓછું 5મા ધોરણ (ક્યારેક 8મા સુધી) સુધી શિક્ષણ.
·
ત્રિભાષા
નીતિ ચાલુ – વિદ્યાર્થીઓએ
3 ભાષાઓ શીખવી પડશે, જેમાંથી બે ભારતીય ભાષાઓ હોવી જરૂરી.
6. ઉચ્ચ શિક્ષણ (Higher Education)
·
કોલેજ
અને યુનિવર્સિટીઓ માટે multiple exit options:
o 1 વર્ષ →
Certificate
o 2 વર્ષ →
Diploma
o 3 વર્ષ →
Bachelor’s Degree
o 4 વર્ષ →
Bachelor’s Degree with Research
·
M.Phil.
કોર્સ રદ્દ કરવામાં આવ્યો.
·
Academic
Bank of Credit (ABC)
→ વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક ક્રેડિટ્સ ડિજિટલ
રૂપે સંગ્રહિત રહેશે.
·
National
Research Foundation
ની સ્થાપના → સંશોધન અને નવોચારને પ્રોત્સાહન.
7. શિક્ષક તાલીમ અને શિક્ષણ
·
શિક્ષક
માટે B.Ed. 4 વર્ષનો ઇન્ટિગ્રેટેડ કોર્સ ફરજિયાત.
·
શિક્ષક
તાલીમમાં આધુનિક ટેકનોલોજી અને નૈતિક મૂલ્યોનો સમાવેશ.
8. પરીક્ષા પદ્ધતિમાં સુધાર
·
બોર્ડની
પરીક્ષાઓમાં મેમરી આધારિત નહીં પરંતુ સમજણ આધારિત પ્રશ્નો.
·
દરેક
વર્ષના અંતે Formative Assessment → વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસનું મૂલ્યાંકન.
·
SAT
જેવી entrance test
(National Testing Agency – NTA દ્વારા) higher education માટે.
9. ડિજિટલ શિક્ષણ
·
National
Educational Technology Forum (NETF)
સ્થાપિત.
·
ઓનલાઈન
લર્નિંગ, ડિજિટલ લાઇબ્રેરી અને વર્ચ્યુઅલ લેબ્સ.
·
ગામડાં
અને દૂરના વિસ્તારોમાં પણ ડિજિટલ શિક્ષણ સુલભ કરવું.
10. વહીવટી ફેરફાર
·
Higher
Education Commission of India (HECI)
રચાશે → તમામ higher education (મેડિકલ અને કાયદા
સિવાય) માટે નિયામક સંસ્થા.
·
HECI
હેઠળ 4 વિભાગ:
1.
NHERC → નિયમન
માટે
2.
NAC → માન્યતા
(Accreditation) માટે
3.
HEGC → નાણાંકીય
સહાય માટે
4.
GEC → શૈક્ષણિક
ધોરણો માટે
11. અમલીકરણ
·
નીતિ
15-20 વર્ષમાં તબક્કાવાર અમલમાં આવશે.
·
રાજ્યોને
તેમની ભાષા અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે લવચીકતા આપવામાં આવશે.
✅
સારાંશ:
નવી શિક્ષણ નીતિ 2020નો હેતુ માત્ર નોકરી માટે નહીં, પરંતુ જીવન માટે શિક્ષણ
આપવાનો છે. તેમાં કૌશલ્ય વિકાસ, લવચીકતા, સંશોધન, સર્જનાત્મકતા અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન
પર વિશેષ ભાર છે.
|
મુદ્દો |
જૂની નીતિ |
નવી નીતિ (NEP 2020) |
|
માળખું |
10
+ 2 (10 વર્ષ શાળા + 2 વર્ષ higher secondary) |
5
+ 3 + 3 + 4 (Foundational, Preparatory, Middle, Secondary) |
|
શિક્ષણની ભાષા |
મુખ્યત્વે
અંગ્રેજી/હિન્દી |
માતૃભાષા/સ્થાનિક
ભાષા 5-8 ધોરણ સુધી |
|
પ્રારંભિક શિક્ષણ |
લખાણ-પાઠ
પર ભાર |
રમત
આધારિત અને activity-based learning |
|
માધ્યમિક સ્તર |
Arts,
Commerce, Science ના અલગ વિભાગ |
લવચીકતા
– કોઈપણ વિષય પસંદ કરી શકાય |
|
કૌશલ્ય શિક્ષણ |
Vocational
training પર ઓછો ભાર |
Vocational
training + Coding 6મા ધોરણથી |
|
પરીક્ષા પદ્ધતિ |
યાદશક્તિ
આધારિત પ્રશ્નો |
સમજણ,
ક્રિટિકલ થિંકિંગ આધારિત પ્રશ્નો |
|
બોર્ડ પરીક્ષા |
મુખ્યત્વે
high-stakes exam |
Low-stakes,
Yearly formative assessment |
|
Higher Education |
3
વર્ષ BA/B.Com/B.Sc + M.Phil. + Master’s |
4
વર્ષ Bachelor (Research સાથે વિકલ્પ) + M.Phil. બંધ |
|
Multiple Exit System |
ઉપલબ્ધ
નહીં |
1
વર્ષ – Certificate, 2 વર્ષ – Diploma, 3 વર્ષ – Degree, 4 વર્ષ – Degree with
Research |
|
Credit System |
નહીં |
Academic
Bank of Credit (ABC) – ડિજિટલ સંગ્રહ |
|
શિક્ષક તાલીમ |
B.Ed.
2 વર્ષ કે 3 વર્ષ |
ફરજિયાત
4 વર્ષ Integrated B.Ed. |
|
Research |
અલગ
સંસ્થા નથી |
National
Research Foundation (NRF) રચના |
|
વહીવટ |
UGC,
AICTE, NCTE વગેરે અલગ અલગ |
Higher
Education Commission of India (HECI) હેઠળ સંકલન |
|
ડિજિટલ શિક્ષણ |
મર્યાદિત |
NETF,
Online learning, Digital library, Virtual labs |
|
લક્ષ્ય |
શિક્ષણ
= નોકરી |
શિક્ષણ
= જીવન + સર્જનાત્મકતા + કૌશલ્ય વિકાસ |
